Zoek je informatie of bevestiging?
Hoe onze overtuigingen bepalen welke informatie we zoeken, wat we geloven en wat we als vanzelfsprekend beschouwen.
We zoeken informatie om iets beter te begrijpen. We lezen, vergelijken, stellen vragen en luisteren naar de ervaringen van anderen. Hoe meer we weten, hoe beter we onze mening kunnen vormen. Tenminste, dat denken we graag.
Maar hoe onbevangen zijn we eigenlijk wanneer we op zoek gaan naar antwoorden?
Stel dat je ervan overtuigd bent dat een collega je onvoldoende waardeert. Je merkt op dat diegene je nauwelijks betrekt bij een overleg, kort reageert op je berichten en zelden belangstelling toont voor je werk. Allemaal aanwijzingen die je overtuiging lijken te bevestigen.
Dat dezelfde collega het bijzonder druk heeft, jou juist veel zelfstandigheid geeft of op andere momenten waardering uitspreekt, krijgt mogelijk minder aandacht.
Niet omdat je bewust informatie achterhoudt, maar omdat je bestaande overtuiging invloed heeft op wat je opmerkt en hoe je dat interpreteert.
We zien wat we verwachten te zien
In de psychologie wordt dit confirmation bias genoemd: de neiging om informatie te zoeken, te interpreteren en te onthouden op een manier die onze bestaande overtuigingen bevestigt.
Onze hersenen verwerken voortdurend enorme hoeveelheden informatie. Daarbij gebruiken we eerdere ervaringen, verwachtingen en overtuigingen om betekenis te geven aan wat we waarnemen. Dat helpt ons snel te reageren en de wereld begrijpelijk te houden.
Maar het heeft ook een keerzijde.
Wat we eenmaal als vanzelfsprekend beschouwen, stellen we vaak minder gemakkelijk ter discussie. Nieuwe informatie wordt dan niet altijd een aanleiding om onze overtuiging opnieuw te onderzoeken. Soms gebruiken we die informatie vooral om te onderbouwen wat we toch al dachten.
En zo kan een overtuiging zichzelf steeds verder versterken.
Daarbij is een onderscheid belangrijk: Wat je weet, wat je denkt te weten en wat je graag bevestigd wilt zien, zijn drie verschillende dingen.
Wat je weet, kun je onderbouwen. Wat je denkt te weten, kan gebaseerd zijn op ervaringen, interpretaties en aannames die je in de loop van de tijd hebt gevormd. En wat je graag bevestigd wilt zien, kan samenhangen met je verwachtingen, verlangens of behoefte aan zekerheid. In de praktijk lopen die drie gemakkelijk door elkaar. Zeker wanneer een onderwerp je persoonlijk raakt. Een overtuiging kan daardoor zo vertrouwd worden dat je nauwelijks nog merkt dat het ooit een interpretatie was.
Nog even verder zoeken
Hetzelfde mechanisme kan een rol spelen wanneer we voor een beslissing staan.
Je overweegt een andere baan, twijfelt over een relatie of vraagt je af of je ergens nog wel op je plaats bent. Je leest, praat met anderen en verzamelt argumenten.
Maar welke argumenten blijven hangen?
Misschien vooral de argumenten die bevestigen dat je moet blijven. Of juist de argumenten die ondersteunen dat het tijd is om te vertrekken.
En wanneer je nog steeds twijfelt, ga je opnieuw op zoek.
Meer informatie kan dan een gevoel van vooruitgang geven, terwijl je in werkelijkheid steeds dezelfde overtuiging aan het versterken bent.
Daar komt nog iets bij: We zoeken soms niet zozeer naar nieuwe inzichten, maar naar zekerheid. Naar dat ene argument dat iedere twijfel zal wegnemen.
Alleen biedt informatie zelden volledige zekerheid. Zeker wanneer het gaat om persoonlijke keuzes, relaties of situaties waarin meerdere belangen en gevoelens een rol spelen.
Wat gebeurt er als je even afstand neemt?
Wanneer je ergens middenin zit, is het lastig om te onderscheiden wat er werkelijk gebeurt en welke betekenis je er zelf aan geeft.
Een opmerking wordt een bevestiging. Een ervaring wordt een patroon. Een verwachting wordt een vanzelfsprekendheid.
Juist daarom kan afstand nemen waardevol zijn.
Even uit een discussie stappen. Een wandeling maken. Of een gesprek voeren waarin je niets hoeft te verdedigen.
Dat kan ruimte geven om met een andere blik naar dezelfde situatie te kijken.
Wat weet je werkelijk? Wat neem je aan? Welke informatie heb je misschien over het hoofd gezien? En wat zou je denken als je jouw eerste overtuiging even losliet?
Misschien ontdek je dat je conclusie uitstekend onderbouwd is. Misschien blijkt dat je vooral bent gaan geloven wat je al heel lang tegen jezelf vertelt.
Beide inzichten kunnen waardevol zijn.
Wat weet je eigenlijk al?
We besteden veel tijd aan het verzamelen van informatie. Veel minder vanzelfsprekend is het om stil te staan bij de manier waarop we die informatie selecteren, interpreteren en gebruiken.
Want meer informatie betekent niet automatisch meer inzicht. Soms levert het vooral meer argumenten op voor een overtuiging die we toch al hadden.
De interessante vraag is dan of je nog iets probeert te begrijpen, of vooral zoekt naar bevestiging van wat je denkt te weten.
En misschien begint helderheid juist bij het onderzoeken van dat verschil.
Soms heb je geen nieuwe informatie nodig, maar ruimte om te zien wat je al weet.
Matters of consequence.
